Birobidżan - w stalinowskim raju dla Żydów

Birobidżan, 21 sierpnia (środa), godzina 18:00 czasu lokalnego (CET +8h)

Korzystny rozkład pociągów pozwolił nam zaplanować ponad pięciogodzinną przerwę w Birobidżanie, stolicy Żydowskiego Obwodu Autonomicznego (ŻOA), tuż przy granicy z Chinami. ŻOA został utworzony decyzją Stalina w 1934 r. i według radzieckiej propagandy miał być podarowaną przez Stalina ziemią obiecaną dla rosyjskich Żydów, którzy mieli się osiedlić na tym terenie. Szybko okazało się, że wybór miejsca nie był szczególnie szczęśliwy, ponieważ teren jest tu bagnisty i pełen komarów, z deszczowym latem i mroźną zimą, w dodatku blisko niespokojnej swego czasu granicy z Chinami. Pierwsi osadnicy, po przybyciu na miejsce, otrzymywali przydział kawałka gruntu, na którym musieli sami wykarczować  las i zbudować drewnianą chałupę. Pomimo szeroko zakrojonej akcji propagandowej oraz szerokich przywilejów (językiem urzędowym w ŻOA był jidysz, w jidysz ukazywała się też miejscowa gazeta, a żydowskim pisarzom i artystom stawiano pomniki), napływ Żydów do utworzonej dla nich autonomii był niewielki - Żydzi nigdy nie stanowili nawet 30% mieszkańców obwodu, a w 1939 r. mieszkało ich 18 tysięcy. Powojenny antysemityzm oraz czystki, które nie omijały również mieszkańców obwodu, spowodowały że większość z Żydów wyjechała do nowoutworzonego Izraela. Dzisiaj ich liczbę szacuje się na około 3 tysiące (jakieś 2% mieszkańców obwodu) i poza kilkoma miejscami ciężko jest dostrzec ich istotną obecność we współczesnym Birobidżanie. 

Pierwszym miejscem, które świadczy o żydowskim charakterze Birobidżanu jest plac przed dworcem kolejowym - napis „Birobidżan” po hebrajsku, fontanna z menorą oraz pomnik pierwszych osadników. Drugim, centrum kultury żydowskiej, obok którego działa koszerna restauracja Simcha, a na terenie centrum znajduje się synagoga, którą można zwiedzić z bardzo sympatycznym przewodnikiem. Wewnątrz jest ekspozycja poświęcona kulturze żydowskiej i osadnictwu żydowskiemu w Birobidżanie. Przed budynkiem centrum pomnik Szaloma Alejchema.

Dalej jest już radziecko i klasycznie, najpierw pomnik zwycięstwa (naprawdę są one w każdym większym i mniejszym mieście i trzeba przyznać, że władze radzieckie faktycznie starały się 

upamiętnić nazwiska wszystkich poległych w myśl hasła „Nikto nie zabyt, niczto nie zabyto”), później pomnik przyjaźni rosyjsko-chińskiej (w zasadzie między Birobodżanem a jednym z chińskich miast), pomnik pograniczników z psem i czołgiem IS-2 (masowo produkowany w trakcie II wojny, IS oznaczało Iosif Stalin) oraz oczywiście pomnik Lenina.

Później dotarliśmy na zaskakująco porządnie zagospodarowane bulwary nad rzeką Birą, której poziom znacząco się podniósł po ostatnich opadach. Po drodze minęliśmy jeszcze bardzo smutno wyglądający budynek teatru i otoczone  popowodziowymi bajorami place zabaw. Później droga okazała się zalana kompletnie i musieliśmy przejść przez pełne błota osiedla domków żeby dotrzeć do ostatniego punktu zwiedzania - synagogi, która zlokalizowana była w starej drewnianej chałupie. 

Po dotarciu na dworzec zaczęło mocno padać więc na pociąg poczekaliśmy w przydworcowym barze „Syty Wołk”. Z Birobidżanu do Chabarowska pojechaliśmy 2,5 h elektriczką, niestety szybko zrobiło się ciemno i przez brudne i mokre okna nie mogliśmy podziwiać rozlewającego się Amuru. 

42 godziny i 17 minut w Transsibie

Birobidżan, 21 sierpnia (środa), godzina 13:00 czasu lokalnego (CET +8h)

Za nami najdłuższy jednorazowy odcinek przejazdu Koleją Transsyberyjską, rozpoczęty w poniedziałek o 17:29 na stacji Czyta-2 (6198 kilometr trasy Moskwa-Władywostok) i zakończony w Birobidżanie w środę o godzinie 12:46 (8351 kilometr). Przejechaliśmy 2153 km w 42 h i 17 minut. Po drodze zmieniliśmy kolejną, ostatnią już, strefę czasową i formalnie opuściliśmy Syberię (granicę pomiędzy Syberią a rosyjskim Dalekim Wschodem przekroczyliśmy we wtorkowe południe na 7079 kilometrze trasy).

Podróż minęła zaskakująco szybko, był to naprawdę bardzo dobry czas na odpoczynek, poczytanie książek i kilka gier towarzyskich. Po wejściu do pociągu okazało się, że w tym składzie jest już wprawdzie wagon restauracyjny, ale poza brakiem wifi nie ma również dla odmiany gniazdek w przedziałach, na szczęście dysponowaliśmy przedłużaczem. Minusem starego wagonu było też to, że toaletę opróżniało się po naciśnięciu odpowiedniego pedału prosto na tory, przez co obowiązywały „sanitarne zony” na 15-20 minut przed wjazdem i po ruszeniu z większej stacji - toalety były wtedy nieczynne.

Obsługa wagonu restauracyjnego była tym razem bardzo sympatyczna, niestety pociąg po kilku dniach jechał już ewidentnie na końcówce zaopatrzenia, bo pierwszego dnia na kolację były już tylko śledzie, a drugiego na obiad ostatnie porcje zupy i tylko jeden rodzaj głównego dania. A zamówione cztery kieliszki wódki podano nam elegancko w szklaneczce, coby było równo 200 gram i nic się wylało.

Co kilka godzin pociąg miał dłuższy (15-20 minut) postój na którejś ze stacji pośrednich w tak interesujących miejscach jak Jerofiej Pawłowicz (nazwa stacji to imię i otczestwo pana badacza tutejszych terenów Chabarowa, od którego nazwiska mamy miasto Chabarowsk), Amazar czy Magdagaczi. Prawie na każdej z tych stacji stała sobie stara lokomotywa, czasami blisko była jakaś cerkiewka, przejeżdżał pociąg towarowy lub pocztowy, a stacja Jerofiej Pawłowicz była fantazyjnie przyozdobiona smokami jak z klocków lego. Znakiem czasu było to, że na peronach nie spotyka się już praktycznie babuszek (tak naprawdę większa ich grupa była tylko raz, kilka dni wcześniej w Iłańsku, przez dwa dni do Birobidżanu spotkaliśmy jedną samotnie sprzedającą bułki na jednej ze stacji), znacznie częściej przy stacji działają regularne sklepiki.

A przed Birobidżanem zaczęły się pierwsze oznaki tego, że w regionie dalekowschodnim od kilku dni ulewnie padało.

Czyta - powrót do ZSRR

Czyta, 19 sierpnia (poniedziałek), godzina 17:30 czasu lokalnego (CET +7h)

„Jedziecie do Czyty? Ale po co, tam przecież niczego nie ma!” stwierdził jeden z taksówkarzy w Ułan-Ude. Również przewodniki Lonely Planet twierdzą, że Czyta „is the least prepared for visitors of all Eastern Siberia major cities”. Zapowiadało to, że przynajmniej zobaczymy sobie jak wygląda zwykłe średniej wielkości rosyjskie miasto na prowincji, bez tłumów chińskich turystów. Rzeczywistość jednak zdecydowanie przerosła nasze oczekiwania.

Już rzut oka z okien hotelu oraz pierwsza godzina spaceru po mieście pokazały, że w mieście dominują sowieckie blokowiska bądź wieżowce z początku lat dziewięćdziesiątych, pomiędzy którymi można było dostrzec plakaty i murale z okazji Dnia Zwycięstwa oraz pomniki bojowników o sowieckie Zabajkale. Do tego wszystkiego piękne „konstrukcje” z rur ciepłowniczych a obok hasła typu „Miasto przyszłości”.

Kolejnym punktem był dacan. Dacan był wymieniony w przewodnikach, był ładny, można tez było zrobić zdjęcie w środku. W zasadzie tyle.

Ciekawiej było później, gdyż w okolicach centrum Czyty trafiliśmy na następujące miejsca i obiekty:

• pomnik Lenina stojący pośrodku ogromnego placu, z sześcioma pasami jezdni wyłączonej z ruchu przed pomnikiem (zaplanowane pod defilady),
• pomnik pługa, upamiętniający zasługi regionu zabajkalskiego w zaopatrywaniu ZSRR w produkty rolne,
• czołg, upamiętniający walczącą w czasie wojny kolumnę czołgów „Komsomolec Zabajkala”,
• Pomnik pograniczników,
• Park Shreka i Fiony, na terenie którego znajdował się kolejny pomnik Lenina (ten, dla odmiany, w pozycji siedzącej), MIG-21 oraz małe wesołe miasteczko ze starym diabelskim kołem (przejazd dostarcza wrażeń),
• Pomnik poległych w Afganistanie i cała alejka czołgów i innych pojazdów wojskowych przy wyjściu z parku,
• ogromny i bogato zdobiony budynek Domu Oficerów, przy którym z głośników leciały stare radzieckie wojskowe kawałki, a przesłanie komunistyczne najlepiej odzwierciedlała rzeźba niewinnego dziecka z gołąbkiem, ustawiona pomiędzy jakimiś armatohaubicami (wszak walka o pokój miała trwać do ostatniej kropli krwi),
• cytaty z Marksa i Lenina, wraz z płaskorzeźbami autorów na ścianach budynków

Zwiedzanie zakończyliśmy w okolicy Soboru MB Kazańskiej i pomnika Aleksandra Newskiego. Jak na jeden z centralnych punktów miasta, dużym zaskoczeniem była wielka dziura w chodniku, której nie tylko nikt nie załatał ani nie zabezpieczył, ale wręcz wygląda na to, że w sposób naturalny wypełni się ona śmieciami i w ten sposób wyrówna do poziomu chodnika. Nietypowe, ponieważ ogólnie rosyjskie miasta są bardzo czyst.

Na koniec postanowiliśmy wykorzystać efektywnie pozostałe do odjazdu pociągu 55 minut i pojechać taksówką do Memoriału Zwycięstwa, zrobić tam zdjęcie i od razu tym samym kursem pojechać na dworzec. W teorii plan miał jeszcze sporą rezerwę czasową, ponieważ droga z hotelu do memoriału miała zająć 9 minut, podobnie stamtąd na dworzec. Gdy podjechaliśmy pod główną bramę parku, okazało się że akurat wybiło jakieś szambo i wejście zostało zamknięte, nasz taksówkarz dopytał jednak się u robotników, że istnieje możliwość podjechać od drugiej strony. Po kilku minutach jazdy asfalt nagle się skończył i nasza rozklekotana Toyota (miała m.in. urwany cały przedni zderzak), z gałką zmiany biegów przyozdobioną stylową czaszką, zaczęła przedzierać się przez wyboistą piaszczystą drogę, w kilku miejscach dość solidnie przycierając zawieszeniem. Do pomnika trzeba było zrobić taką drogą kilkukilometrowy objazd wkoło 
całego parku, a kierowca przyznał, że pierwszy raz jedzie tą drogą, co nie napawało szczególnym optymizmem. Gdy dotarliśmy pod pomnik, do odjazdu pociągu pozostało 35 minut - zdjęcia robiliśmy dosłownie w biegu ale cały monument okazał się zdecydowanie największą atrakcją Czyty, ogromny, z rzeźbami oraz ustawionymi po obu stronach czołgami. 

W drodze powrotnej nerwowo spoglądaliśmy na Google maps i nasze położenie względem dworca, gdy dotarliśmy ponownie do asfaltu do odjazdu pozostawało 25 minut a dojazd był szacowany na 14, i w tym momencie nasz kierowca postanowił zjechać na stację benzynową. Na nasze zdecydowane protesty pokazał desperacko że ma już pusty bak i nie wie czy dojedzie na dworzec, ale gdy powiedzieliśmy mu o której mamy odjazd pociągu, włączył mu się tryb „challenge accepted” - zrezygnował z tankowania, ustawił na cały regulator Rammsteina „Mein Harzt brennt” i rozpoczął odcinek specjalny przez Czytę w godzinach popołudniowego szczytu komunikacyjnego (kluczowym czynnikiem sukcesu był manewr skrętu w lewo na zakazie). 400 metrów przed dworcem utknęliśmy w korku, wysiedliśmy więc już na środku ulicy i końcówkę pokonaliśmy piechotą. Co ciekawe, gdy daliśmy kierowcy 500 rubli, on chciał nam jeszcze wydawać resztę do umówionych początkowo 150 - był to naprawdę szok bo gość jeździł z nami prawie godzinę po dziurach i już wcześniej stwierdziliśmy, że za taki kurs pięćsetka mu się należy co najmniej. 

Do pociągu wbiegaliśmy na 7 minut przed odjazdem, czekało teraz na nas ponad 40 godzin podróży do Birobidżanu, więc będzie czas odpocząć.

Czyta była zdecydowanie warta odwiedzenia, dało się w niej wyczuć atmosferę nostalgii za potęgą ZSRR (w zasadzie to odnosiło się wrażenie, że ZSRR nadal trwa) i kult siły militarnej.